Modelu kooperasaun entre AIFAESA, Autoridade Munisipál sira (inklui RAEOA) no Ministériu Administrasaun Estatal — atu garante kobertura teritoriál boot liu, efisénsia iha fiskalizasaun, no governasaun bazeia ba dadus.
AIFAESA garante, iha nível nasionál, kumprimu norma sira kona-ba seguransa alimentár, protesaun saúde públika, autentisidade produtu sira, no promosaun prátika ekonómiku neebé justu, inklui área metrolojia no padronizasaun.
D.M. n.º 85/2023 prevê Servisu Munisipál Seguransa Alimentár no Servisu Munisipál Jestaun Merkadu no Turizmu, ho funsaun monitorizasaun, promosaun prátika di'ak, no fiskalizasaun lokál.
"Sobreposisaun parsial atribuisaun sira hatudu katak presiza koordinasaun ne'ebé estreitu liu no definisaun kompeténsia entre nível diferente sira klaru — esensiál hodi atu duplikasaun, konflitu institusionál no risku inefisiénsia, atu garante sistema fiskalizasaun ne'ebé koerente, efetivu no aliña ho objetivu nasionál sira."
Modelu bazeia ba Prinsípiu Separasaun Funsionál Intelijente — nível ida-idak kumpre nia papel diferensiadu, hodi elimina duplikasaun no maximiza kobertura teritoriál.
| Funsaun | Responsável Prinsipál | Responsável Sekundáriu | Nível Legál |
|---|---|---|---|
| Identifikasaun Operadór sira | Munisípiu sira | — | D.M. n.º 85/2023 |
| Klasifikasaun Risku | AIFAESA | Munisípiu sira (pré-klasifikasaun) | D.L. n.º 29/2024 |
| Monitorizasaun Kontinua | Munisípiu sira | — | D.M. n.º 85/2023 |
| Inspesaun Formál | AIFAESA | — | D.L. n.º 29/2024 |
| Sansaun | AIFAESA | — | D.L. n.º 29/2024 |
| Edukasaun / Prevensaun | Munisípiu sira | AIFAESA (apoiu téknika) | D.M. n.º 85/2023 |
| Koordinasaun Nasionál | MAE | AIFAESA Sentrál | D.L. n.º 49/2023 |
Servisu sira involve:
Seguransa Alimentár · Jestaun Merkadu no Turizmu · Protesaun Sivil · Ajénsia Munisipál Fiskalizasaun
Zona/Rejiaun previstu:
RAEOA · Baukau (Vikeke, Lautém) · Kovalima (Ainaru, Bobonaru) · Díli alargadu (Aileu, Ermera, Manatuto, Likisá)
Kompeténsia exkluziva:
| Kritériu Avaliasaun | Pezu |
|---|---|
| Tipu atividade (hahan, bee, saúde) | Aas |
| Istória infrasan sira | Aas |
| Kondisaun observa husi munisípiu | Aas |
| Volume kliente / afluénsia | Médiu |
| Lokalizasaun (merkadu, eskola, ospitál) | Médiu |
| Atividade | Sé HALO | Sé La Halo |
|---|---|---|
| Inspesaun formál | AIFAESA | Munisípiu sira |
| Sansaun | AIFAESA | Munisípiu sira |
| Jestaun merkadu | Munisípiu sira | AIFAESA |
| Edukasaun primária | Munisípiu sira | AIFAESA (apoiu) |
| Monitorizasaun loroloron | Munisípiu sira | AIFAESA |
| Definisaun norma | AIFAESA Sentrál | Munisípiu sira |
Dashboard úniku ho formuláriu online koleksaun dadus iha munisípiu hotu-hotu, asésivu ba jetor sira iha nível munisipál, MAE, AIFAESA no nível nasionál.
| Nível | Asesu |
|---|---|
| Munisipál | Dadus munisípiu + komparativu distrital |
| AIFAESA Rejionál | Munisípiu sira iha kobertura + alerta risku |
| MAE | Munisípiu hotu-hotu + agregadu nasionál |
| Nasionál / Governu | Vizaun konsolidadu totál + exportasaun relatóriu |
| Problema Identifikadu | Solusaun iha Modelu Foun |
|---|---|
| Inspesaun aleatóriu laho kritériu téknika | Planeamentu 100% bazeia ba risku (sistema pontuasaun) |
| Kobertura teritoriál ki'ik (≈20%) | Rejistrasaun universál no monitorizasaun munisipál kontinua |
| La iha dadus no visibilidade nasionál | Dashboard iha tempu reál — vizaun konsolidadu nasionál |
| Risku korrupsaun no favoritizmu | Rastreabildade totál, GPS, foto, logs imutável |
| La iha koordinasaun inter-institusionál | Sistema úniku nasionál ho roles diferensiadu |
| Duplikasaun esforsu no kustu | Separasaun funsionál intelijente ho responsabilidade klaru |
| La iha mekanizmu prestasaun konta | KPI públiku, auditoría kruzada no relatóriu automátiku |
"Ho sistema ne'e, munisípiu ida-idak sai sentru ativu koleksaun dadus, enkuantu AIFAESA mantén kontrolu téknika no sansionatoriu. Ba dahuluk, nasaun sei iha visibilidade totál, iha tempu reál, kona-ba estadu konformidade ekonómiku, sanitáriu no alimentár iha territóriu tomak. Modelu ne'e la aumenta deit numeru inspesaun — transforma sistema fiskalizasaun husi modelu reativu no aleatóriu ba sistema intelijente, bazeia ba risku, integrado teritoriálmente no koerente legálmente, maximiza papel AIFAESA hanesan autoridade nasionál no uza munisípiu sira hanesan rede operasionál liña dahuluk."