AIFAESA, IP harii atu proteje saúde públika, seguransa alimentár, justisa ekonómika no interese povu nian. Maibé proteje interese públiku la signifika hatauk ema, hamoe operadór ekonómiku sira ka transforma fiskalizasaun ba instrumentu intimidasaun no ameasa.
Ita labele haré inspeksaun hanesan funu entre Estadu no operadór ekonómiku sira. Inspeksaun tenke sai hanesan enkontru entre parseiru sira ne'ebé iha responsabilidade diferente, maibé iha objetivu hanesan: proteje povu, hadi'a qualidade produtu no servisu sira, fortalese ekonomia nasional no ajuda dezenvolvimentu Timor-Leste.
Operadór ekonómiku sira — komersiante, vendedór sira, restaurante nia nain, distribuidór, agrikultór, emprezáriu ki'ik no boot — la'ós inimigu Estadu nian. Pelo kontráriu, ita tenki haré no considera operadores ekonómikus sira nudar motor importante liu ba dezenvolvimentu no progresu nasional. Sira mak lori merkadoria husi rai dók na irai laran no mai besik ita nia hela fatin atu ita bele sosa konfortavelmente, sira kria servisu, movimenta ekonomia, fornese nesesidade povu nian, selu impostu no sustenta família sira.
"Fiscalização moderna não deve espalhar medo, mas sim confiança, educação e parceria."
Tanba ne'e, relasaun entre AIFAESA, IP no operadór ekonómiku sira tenke bazeia ba prinsipiu importante tolu:
Iha paronaman ida ne'e maka AIFAESA, IP tenke asume papel importante ida ne'ebé modernu no umanu: la'ós deit kastiga, maibé mós (no dala barak liu!) hanorin, fó koñesimentu ba operador sira.
Autoridade inspetór ida nian lasukat hosi nia hakilar, ameasa ka terror ou tauk ne'ebé nia bele hamosu. Autoridade lolós sukat hosi nia kapasidade atu rezolve problema, orienta ho di'ak, inspira respeitu no ajuda muda atitude.
Bainhira ekipa inspeksaun hakilar, ameasa ka hamoe operadór sira, instituisaun nia imajen sai negativu. Povu sei haré fiskalizasaun la'ós hanesan proteksaun interese públiku, maibé hanesan persegisaunânsia no opresaun.
Susesu inspeksaun ida la sukat hosi númeru multa, apreensaun produtu ka negósiu ne'ebé taka. Susesu lolós mak hadi'a prátika no proteje povu — no ne'e sukat liu hosi indikadór sira tuir mai:
Bainhira operadór ida aprende regra sira ho di'ak no sente katak nia hetan tratamentu ho dignidade, nia sei prontu liu atu kumpre lei voluntariamente.
Instituisaun ida ne'ebé respeitadu la'ós ida ne'ebé espalla terror. Instituisaun respeitadu maka ida ne'ebé inspira konfiansa. Iha tempu naruk, fiskalizasaun ne'ebé bazeia ba terror enfrakese konfiansa povu nian ba AIFAESA no ba instituisaun públika sira — maski iha inísiu fó imajen katak inspetór nee ka AIFAESA hebat!
Timor-Leste sei nasaun joven ida ne'ebé enfrenta dezafiu boot iha edukasaun no ekonomia. Operadór barak luta loroloron ho limitasaun finanseira, falta de koñesimentu no, importante liu, falta asesu ba treinamentu báziku iha nia área operasun.
Durante prosesu rejistu negósiu iha SERVE, normalmente la husu sertifikadu kompeténsia konabá área sanitária, alimentar ka seguransa produtu. Negosiaante barak hahú negósiu ho experiénsia simples, luta moris no vontade atu sustenta família.
Tanba ne'e, misaun Estadu la'ós deit kastiga sala, maibé, liu-liu, ajuda konstrui no eleva kapasidade.
Prezensa AIFAESA, IP tenke transmite seguransa, kompeténsia no espírito servisu públiku. Inspetór sira tenke tama ba establesimentu ida la'ós hanesan forsa intimidasaun, maibé hanesan reprezentante instituisaun séria ida ne'ebé hakarak ajuda povu no dezenvolve nasaun.
AIFAESA, IP bele sai referénsia nasionál ida la'ós tanba terror no tauk ne'ebé nia haklekar, maibé tanba konfiansa ne'ebé nia inspira.
Fiskalizasaun ne'ebé umanu, edukativu no profisional la enfrakese autoridade AIFAESA no Estadu nian. Pelo kontráriu, fiskalizasaun umana, educativa no profisional fortalese liu tan autoridade ne'e.
Tanba respeitu lolós la moris hosi terror, intimidasaun ka tauk, maibé hosi kredibilidade, justisa no dignidade ne'ebé instituisaun ida hatudu ba nia povu.
AIFAESA, IP bele sai instituisaun ne'ebé forte no respeitadu
la'ós tanba terror no ameasa,
maibé tanba confiança, justisa, edukasaun no servisu ba povu.